جنگ ایران و عراق- بخش سوم
آزاد سازی خرمشهر
سرانجام خرمشهر پس از ۵۷۵ روز در ساعت ۱۱ صبح روز سوم خرداد سال ۱۳۶۱ در قالب عملیات بیت المقدس آزاد شد. تلفات ایران در جریان این عملیات ۶٬۰۰۰ کشته (۴٬۴۶۰ سپاهی و ۱٬۰۸۶ ارتشی) و ۲۴۰۰۰ زخمی بود. روح الله خمینی در ۳ خرداد ۱۳۶۱ مصادف با ۳۰ رجب ۱۴۰۲ به مناسبت آزادی خرمشهر پیامی خطاب به ملت ایران صادر کرد. در اولین بخش این بیانیه آمدهاست:[۴۰]
« با تشکر از تلگرافاتی که در فتح خرمشهر به اینجانب شدهاست، سپاس بیحد بر خداوند قادر که کشور اسلامی و رزمندگان متعهد و فداکار آن را مورد عنایت و حمایت خویش قرار داد و نصر بزرگ خود را نصیب ما فرمود. »
در عملیات آزادسازی خرمشهر که بنا به ادعای گرهارد کونزلمن، به مدیریت فرماندهان ارتش ایران[۴۱] بود و بسیج مردمی و سپاه پاسداران هم در کمک در جبههها بودند، حدود ۵۵۰۰ کیلومتر مربع از اراضی اشغالی از جمله خرمشهر آزاد شد، ۳۴ هزار نفر از نیروهای ارتش عراق به اسارت درآمدند و ۱۶ هزار نفر کشته شدند. ۵۱۱ دستگاه تانک و نفربر عراقی، ۳۸ فروند هواپیما و ۸۰ قبضه توپ از ارتش عراق منهدم شد.
سید روحالله خمینی در روز ۳۱ خرداد ۱۳۶۱ گفته بود:
« ما باید از راه شکست عراق به لبنان برویم. ما میخواهیم که قدس را نجات بدهیم. لکن بدون نجات کشور عراق از این حزب منحوس (حزب بعث عراق) نمیتوانیم. مقدمه اینکه لبنان را نجات بدهیم، این است که عراق را [با تشکیل حکومت اسلامی در آن کشور] نجات بدهیم »
سربازان عراقی که در جریان آزاد سازی خرمشهر به اسارت نیروهای ایرانی درآمدند
هنری کیسینجر، نظریهپرداز سیاست خارجی آمریکا، پس از پیروزی ایران در عملیات بیتالمقدس و آزادسازی خرمشهر گفت:[۴۲]
« اگر عراق جنگ را برده بود، امروز نگرانی و وحشت در خلیجفارس نبود و منافع ما در منطقه به آن اندازه که اینک در خطر قرار دارد، دچار مخاطره نبود و این به نفع ماست که هر چه زودتر آتشبس برقرار کنیم. »
پس از عقب راندن نیروهای عراقی از خرمشهر، صدام حسین خواستار آتشبس فوری میان دو کشور شد. سید روحالله خمینی این آتشبس را رد کرد و چهار شرط برای آتشبس قرار داد:۱-آزادسازی قصر شیرین و عقبنشینی عراقیها تا مرزهای بینالمللی ۲-پرداخت غرامت۱۵۰ میلیارد دلاری ۳-بازگشت شیعیان راندهشده از عراق ۴-برکناری و محاکمه صدام حسین.[۴۳]
قابل ذکر است پس از آزادسازی خرمشهر باز هم دولت عراق حاضر به پذیرش شروط ایران شامل عقبنشینی نیروها به مرزهای بینالمللی، پذیرش عنوان «شروع کننده جنگ» و پرداخت غرامت نبود.[۴۴]
توازن قوا در جبههها [ویرایش]
Wiki letter w.svg این بخش نوشتار نیازمند گسترش است.
اختلافات بین رجال سیاسی و نظامی در سال ۱۳۶۶ مانع از اجماع بر سر قبول یا رد قطعی قطعنامه ۵۹۸ گردید. نیروهای نظامی شامل سپاه و ارتش تمایل به ادامه جنگ تا پیروزی قطعی داشتند. ولی وزارتخانهها و نهادهای دولتی و بانک مرکزی وضعیت اقتصادی کشور را متزلزل و فاقد توانایی لازم برای ادامه جنگ میدانستند. همین اختلاف نظر موجب تاخیر یکساله در پاسخ ایران به پیشنهاد آتشبس سازمان ملل متحد شد.[۴۵]
در سالهای پایانی جنگ هزینه روزانه جنگ برای دولت ایران ۱۰۰٬۰۰۰ و برای دولت عراق ۲۷٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار تخمین زده شده بود.[۴۶]
پذیرش قطعنامه ۵۹۸ [ویرایش]
نظرات و دلایل مختلفی پیرامون علت طرح این قطعنامه از سوی عراق و پذیرش آن از سوی ایران مطرح میشود. بعضی کارشناسان نظیر محسن رضایی معتقدند طرح قطعنامه در سازمان ملل به دلیل قرار گرفتن ایران در موضع برتر نظامی بود. وی تصرف فاو، شلمچه و جزایر خیبر و نزدیکی قوای ایرانی به بصره را مصداق این برتری میداند.[۴۷] همچنین تمایل شوروی و آمریکا برای پایان دادن به جنگ و جلوگیری از فراگیر شدن آن نیز در تشویق عراق به پیشنهاد صلح موثر بودهاست.
از طرفی گروهی از کارشناسان نیز شرایط نامناسب نظامی ایران را دلیلی بر قبول این قطعنامه ذکر میکنند. این شرایط ناشی از عقبماندگی اساسی ایران از نظر تجهیزات نظامی پیشرفته به ویژه پس از سال ۱۳۶۴ به دلیل تحریم همه جانبه کشور و کاهش توان اقتصادی کشور برای خرید اقلام نظامی بودهاست. همچنین استفاده وسیع عراق از سلاحهای شیمیایی و سکوت مجامع جهانی در برابر این اقدام عراق و بستهشدن راهکارهای عملیاتی و نیاز به راهکارهای جدید که فناوری آن در اختیار جمهوری اسلامی نبود نیز از عواملی است که تمایل ایران را به پذیرش آتشبس افزایش دادهاست.[۴۸][۴۹]
این قطعنامه که بلافاصله پس از طرح و تصویب در سازمان ملل مورد پذیرش عراق قرار گرفت، یک سال و هفت روز بعد در تیر ۱۳۶۷ توسط ایران نیز پذیرفته شد.[۴۷] علت مخالفت یکساله ایران با تصویب قطعنامه، پافشاری بر سر جابجایی دو بند از قطعنامه و گنجاندن بندی مربوط پرداخت خسارت جنگ از جانب کشور متجاوز بودهاست. در قطعنامه ابتدایی ابتدا بند مربوط به آتشبس و سپس بند مربوط به بازگشت به مرزهای بینالمللی گنجانده شده بود. ایران مطمئن بود در صورت برقراری آتشبس، عراق هیچگاه به مرزها باز نمیگردد و اگر ایران نیز بخواهد عراق را بیرون راند بند اول را نقض کردهاست. و این نتیجه مغایر با اهداف برقراری صلح ایران است. به همین دلیل بعد از یکسال کار دیپلماتیک، در نهایت با نظر مساعد دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، بندها جابجا شدند.[۲۰]
تهاجم مجدد عراق بعد از پذیرش قطعنامه [ویرایش]
Wiki letter w.svg این بخش نوشتار نیازمند گسترش است.
عراق تنها ۳ روز پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸، از جانب جبهه جنوبی شروع به حمله و پیشروی به سمت اهواز نمود.[۵۰]
برقراری آتشبس [ویرایش]
سیاستمداران آمریکا معتقد بودند اگر ایران در جنگ پیروز شود انقلاب اسلامی نیروی تازهای خواهد گرفت و این امر دولتهای محافظهکار و هوادار غرب در منطقه خلیج فارس و شاید سراسر خاورمیانه را تهدید خواهد کرد. از سوی دیگر پیروزی عراق نیز در جنگ، ایران را بیثبات خواهد کرد و خطر به میان آمدن پای شوروی بیشتر خواهد شد. پس نتیجهٔ کلی اینکه هیچیک از طرفین نباید در جنگ پیروز شوند. هنری کسینجر وزیر خارجه پیشین آمریکا نیز تأثیرات پیروزی یکی از طرفین درگیر در جنگ را بر سیاست خارجی آن کشور چنین بیان میکند: «بدون توجه به اینکه چه کسی در جنگ عراق و ایران پیروز میشود، شکست نهایی از آن ایالات متحده خواهد بود.» بر این اساس در نظر استراتژیستهای سیاست خارجی آمریکا، وضعیت مطلوب واشنگتن در منطقه زمانی پدیدار میشد که جنگ عراق و ایران در مرزهای دو کشور محدود شود و به کشورهای حاشیه خلیج فارس گسترش پیدا نکند همچنین امنیت خطوط کشتیرانی و تداوم جریان صدور نفت برای غرب تضمین شده و ثبات و تعادل در منطقه از طریق برقراری توازن در بین کشورهای منطقه استوار گردد.[۵۱]
بعد از برقراری آتشبس در ۲۹ مرداد ۶۷ کماکان ۲۳۶ کیلومتر مربع از اراضی ایران دراختیار عراق باقی ماند. این مناطق تا بعد از حمله عراق به کویت و شکست نظامی عراق، به ایران بازگردانده نشد. این اراضی بخشهایی از مناطق مهران، قصر شیرین، موسیان، شلمچه، فکه را شامل میشد.[۵۲]
عملیاتهای جنگ عراق و ایران [ویرایش]
عملیاتهای آمریکا [ویرایش]
عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات آخوندک ۱۸ آوریل ۱۹۸۸ خلیج فارس نیروی دریایی آمریکا غرق شدن ناوچه سهند و جوشن و ۳ قایق تندرو و آسیب ناوچه سبلان و سکوهای نفتی ساسان و سیری ایران، انهدام یک بالگرد کبری و مرگ دو خلبان آمریکا.
عملیات اراده جدی ۲۴ جولای ۱۹۸۷ خلیج فارس نیروی دریایی آمریکا آسیب یک تانکر آمریکایی و ۱۸ تن، و اجرای عملیاتهای فرصت برجسته و کمانگیر چابک در پی آن.
عملیات فرصت برجسته خلیج فارس نیروی دریایی آمریکا کشته شدن ۵ تن و اسارت ۲۶ تن ایرانی
عملیات کمانگیر چابک ۱۹ اوت ۱۹۸۷ خلیج فارس نیروی دریایی آمریکا آسیب ۲ سکوی نفتی ایران، زخمی شدن ۱۸ آمریکایی
عملیات یخچال شکننده ۱۹۸۷ - ۱۹۸۸ خلیج فارس نیروی هوایی امریکا جاسوسی از نیروهای نظامی ایران
عملیات ثابت قدم ۱۹۸۸ - ۱۹۸۳ کشورهای جهان وزارت امورخارجه امریکا توافق برای جلوگیری از فروش غیرمستقیم تسلیحات امریکایی به ایران توسط همپیمانان امریکا
عملیاتهای عراق [ویرایش]
عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات انفال ۱۹۸۸ کردستان عراق حزب بعث عراق مرگ بیش از ۱۸۲٬۰۰۰ کرد، عمدتاً در اثر گازهای شیمیایی
نبرد اول فاو
نبرد دوم فاو ۱۷ آوریل ۱۹۸۸ شبه جزیره فاو گارد ریاست جمهوری عراق تصرف فاو و عقب راندن نیروهای بسیج
عملیات مهران
جنگ نفتکشها
حمله به ناو استارک ۱۷ می۱۹۸۷ جنوب خلیج فارس نیروی هوایی عراق آسیبدیدگی نیمی از ناو و کشته شدن ۳۷ ملوان آمریکایی و زخمی شدن ۱۱ تن دیگر
عملیاتهای اسرائیل [ویرایش]
عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات اپرا ۷ ژوئن ۱۹۸۱ نیروگاه اتمی اوسیراک نیروی هوایی اسرائیل تکمیل عملیات اوسیراک متعلق نیروی هوایی ارتش ایران در انهدام کامل نیروگاه اوسیراک - موفقیت همکاری نیروهای اطلاعاتی اسرائیل و ایران
عملیاتهای ایران [ویرایش]
عملیات هوایی [ویرایش]
عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد رمز عملیات نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات کمان ۹۹ ۱ مهر ۱۳۵۹ عراق کمان ۹۹ نیروی هوایی ارتش ایران تمامی اهداف از پیش تعیین شده بمباران شد.
عملیات اچ-۳ ۱۵ فروردین ۱۳۶۰ غرب عراق نیروی هوایی ارتش ایران انهدام پایگاه هوایی الولید و بیش از ۴۸ هواپیمای جنگی
عملیات پایگاه الولید
عملیات سلطان
عملیات اوسیراک نیروگاه اتمی اوسیراک نیروی هوایی ایران انهدام بخشی از نیروگاه اوسیراک
عملیات کرکوک
عملیات محرم
عملیات دریایی [ویرایش]
عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد رمز عملیات نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات مروارید آذر ۱۳۵۹ خلیج فارس نیروی دریایی ارتش ایران، نیروی هوایی ارتش ایران انهدام دو سکوی مهم نفتی عراق
جنگ نفتکشها
کربلای ۳
عملیات زمینی [ویرایش]
نوشتار اصلی: فهرست عملیاتهای زمینی گسترده ایران در جنگ عراق و ایران
میانجیگریهای بینالمللی [ویرایش]
سازمان ملل متّحد [ویرایش]
نوشتار اصلی: جنگ عراق و ایران و سازمان ملل متحد
همچنین ببینید: گروه ناظر نظامی سازمان ملل متحد
در طول جنگ ۸ ساله عراق و ایران مجموعاً ۱۷ قطعنامه از سوی شورای امنیت به نمایندگی از سازمان ملل متحد صادر شد(مقایسه شود با جنگ عراق و کویت که در طول ۸ ماه ۱۳ قطعنامه صادر شد) که ۴ قطعنامه جنبه اجرایی و بقیه صرفاً جنبه حقوقی داشتند. موثرترین اقدام سازمان ملل متحد در پایان دادن به جنگ، صدور قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت بود که بواسطه آن میبایست نیروهای متخاصم هرچه سریعتر اقدام به برقراری آتشبس و بازگشت به مرزهای بینالمللی نمایند.
شورای امنیت در تاریخ ۱۸ آذر۱۳۷۰ مصادف با ۹ دسامبر۱۹۹۱ طی گزارشی که از جانب خاویر پرز دکوئیار، دبیرکل وقت سازمان ملل متحد دریافت کرده بود، عراق را به عنوان متجاوز جنگ معرفی کرد. این شورا همچنین عراق را موظف به پرداخت غرامت جنگ به ایران نمود.[۳]
سلام دوستان. من مهدی جهرمی نژاد نویسنده و مدیر این وب سایت هستم. هدف من از ساخت این وب سایت ، اطلاع رسانی علم به زبان ساده برای عموم مردم هست. اگر کسی مایل به همکاری با من در این کار بود می تواند از طریق ایمیل من - jahrominejadmahdi@yahoo.com - با من در میان بگذارد . اگر مطلب جالبی داشتید و خواستید در این وب سایت بگذارید ،می توانید به ایمیل من بفرستید تا من بلافاصله در وبلاگ بگذارم. امیدوارم که از این وب سایت خوشتان بیاید.